Mosty w Stańczykach — akwedukty, po których nie przejechał pociąg

Mosty w Stańczykach to dwa bliźniacze wiadukty kolejowe nad doliną Błędzianki, na skraju Puszczy Rominckiej. Mają po 36 metrów wysokości i blisko 180 metrów długości, co czyni je najwyższymi mostami kolejowymi w Polsce. Powstawały etapami w latach 1912–1926. Tory położono tylko na jednym z nich.

To jeden z tych zabytków, które trudno zaszufladkować. Nie ma tu ołtarzy ani muzealnych gablot. Jest za to konstrukcja zbudowana z ogromnym rozmachem, która nigdy nie wykonała swojego zadania. Poniżej historia, praktyka i nasze rady na wyjazd.

Gdzie dokładnie leżą Stańczyki

ok. 60 km od Gościńcagodzina autemwstęp biletowany

Stańczyki to niewielka wieś w gminie Dubeninki, w powiecie gołdapskim. Administracyjnie należy już do województwa warmińsko-mazurskiego. Geograficznie leży na skraju Puszczy Rominckiej, tuż przy granicy Suwalszczyzny.

Spór o to, gdzie kończy się jeden region, a zaczyna drugi, ciągnie się od lat. Turystom jest to raczej obojętne. Z naszej perspektywy liczy się jedno — z Gościńca jedzie się tam godzinę.

Historia budowy — czternaście lat i jedna linia kolejowa

Prace ruszyły w 1912 roku. Mosty miały być fragmentem linii kolejowej z Gołdapi do Żytkiejm. W szerszych planach trasa sięgała dalej, aż na tereny dzisiejszej Litwy.

Pierwsza wojna światowa przerwała budowę. Roboty wznawiano i wstrzymywano kilka razy. Drugi most ukończono dopiero w latach dwudziestych. Cała inwestycja zamknęła się w przedziale 1912–1926.

Konstrukcja jest żelbetowa. Każdy most ma pięć przęseł, około 36 metrów wysokości i blisko 180 metrów długości. Do dziś nikt w Polsce nie zbudował wyższego mostu kolejowego.

Dlaczego postawiono dwa mosty zamiast jednego

Odpowiedź jest wojskowa. Doświadczenia pierwszej wojny pokazały, że pojedynczy most to łatwy cel. Wystarczyła artyleria albo saperzy i przeprawa znikała.

Dwie równoległe konstrukcje dawały zapas. Zniszczenie jednej nie odcinało linii. Podobnie rozumowano wtedy we Francji, Belgii i we Włoszech.

Zabezpieczenie okazało się zbędne. Tory położono tylko na jednym moście. Drugi nigdy nie zobaczył pociągu.

Kolej, której już nie ma

Linię Gołdap — Żytkiejmy otwarto uroczyście w 1927 roku. Pociągi kursowały kilka razy dziennie. Ruch nigdy nie był duży.

W 1945 roku Armia Czerwona rozebrała tory. Ten sam los spotkał dziesiątki linii w tej części kraju. Po kolei zostało torowisko, kilka mniejszych wiaduktów i dwa betonowe kolosy.

Dziś mosty są wpisane do rejestru zabytków. Stoją pośrodku lasu, bez żadnego zadania.

Skąd nazwa „akwedukty Puszczy Rominckiej”

Porównanie nie wzięło się znikąd. Łuki, proporcje i rytm przęseł wprost nawiązują do rzymskich akweduktów. Najczęściej przywołuje się Pont du Gard w Prowansji.

To była świadoma decyzja projektowa, nie przypadek. Żelbet pozwalał na formy dużo prostsze i tańsze. Wybrano taką, która miała robić wrażenie — i robi je sto lat później.

Zwiedzanie mostów w Stańczykach — bilety, parking, godziny

Zwiedzanie mostów w Stańczykach różni się od pozostałych zabytków regionu. Teren jest własnością prywatną, więc wstęp jest biletowany. To jedyna taka sytuacja wśród okolicznych atrakcji.

Bilet kosztuje kilkanaście złotych od osoby, ulgowy nieco mniej. Dzieci do piątego roku życia wchodzą bezpłatnie. Obiekt jest czynny codziennie od ósmej rano do zachodu słońca.

Parking pod mostami jest bezpłatny i duży. W sezonie i w weekendy potrafi się jednak zapełnić. Na miejscu znajdziecie kasę, toaletę, punkt gastronomiczny oraz pole biwakowe.

Ile czasu zarezerwować

Sam spacer po koronie mostów to kilkanaście minut. Z zejściem w dolinę i pętlą wokół filarów — mniej więcej godzina.

Jeśli dokładacie ścieżkę edukacyjną, planujcie od dwóch do trzech godzin. Doliczcie dwie godziny na dojazd w obie strony. Wychodzi z tego wyjazd na cały dzień, nie krótki postój.

Jak przejść trasę, żeby zobaczyć najwięcej

Od kasy wchodzi się na koronę mostu. Można ruszyć którymkolwiek — na końcu przechodzi się na drugi. To najbardziej oczywista część wizyty.

Najlepsza jest jednak na dole. Strome schodki prowadzą do koryta Błędzianki, przez którą przerzucono drewnianą kładkę. Wąska ścieżka wyprowadza z powrotem na górę.

Dopiero stamtąd widać skalę. Z korony to ładna fotografia. Z dołu filary mają wysokość dziesięciopiętrowego bloku.

Dojazd z Gościńca Jaczno

Z Jaczna do Stańczyk jest około 60 kilometrów. Autem zajmuje to mniej więcej godzinę. Trasa prowadzi przez Przerośl i Dubeninki. Wszystkie nasze pokoje i domki mają bezpłatny parking pod oknem, więc wyjazd zaczynacie od razu po śniadaniu.

Drogi są wąskie i kręte, miejscami z ostrymi zjazdami. Latem dochodzi ruch turystyczny oraz maszyny rolnicze. Nawigacja potrafi skracać przez drogi gruntowe — po deszczu lepiej trzymać się asfaltu.

Rowerem to wyprawa na cały dzień i raczej dla wprawionych. Teren jest mocno pagórkowaty. Jeśli mimo to macie ochotę, u nas wypożyczycie rowery elektryczne, które zmieniają te podjazdy w zupełnie inną historię.

Co zobaczyć w okolicy przy tej samej okazji

Sama Puszcza Romincka należy do najrzadziej odwiedzanych lasów w Polsce. Skoro już jedziecie godzinę, warto zostać dłużej niż na jedno zdjęcie.

Od mostów odchodzi ścieżka edukacyjna „Do cesarskiego głazu”. To pętla o długości około czterech kilometrów. Głaz upamiętnia polowania cesarza Wilhelma II, który przyjeżdżał tu na jelenie.

Na tej samej dawnej linii kolejowej stoją mniejsze, ale równie efektowne wiadukty — w Kiepojciach i Botkunach. Turystów jest przy nich nieporównanie mniej. Po drodze warto też zahaczyć o Gołdap z punktem widokowym na Pięknej Górze.

Kiedy jechać po najlepsze zdjęcia

Najlepsze światło jest rano i późnym popołudniem. W południe słońce spłaszcza konstrukcję i zabiera głębię łukom.

Jesień daje najmocniejsze kolory. Puszcza robi się wtedy ruda i złota, a szary beton odcina się od niej bardzo wyraźnie. Zimą jest surowo i prawie pusto. Po takim dniu na mrozie sauna i jacuzzi działają wyjątkowo dobrze.

Pamiętajcie tylko o zachodzie słońca. W grudniu wypada on przed szesnastą, a wtedy obiekt się zamyka.

Podsumowanie

Mosty w Stańczykach to zabytek nietypowy. Powstał z rozmachem, kosztował fortunę i nie wykonał zadania, do którego go zbudowano. Został widok, którego nie da się pomylić z niczym innym w Polsce.

Godzina drogi w jedną stronę to sporo. Ale to jedyne miejsce w regionie, przy którym ludzie mimowolnie zadzierają głowę. Jeśli planujecie więcej takich wypadów, zebraliśmy je we wpisie o zabytkach w okolicy Gościńca.